Historia wyborów w Polsce. Kluczowe momenty i przemiany społeczne

Dodaj Typelka jako preferowane źródło w Google Nasze artykuły będą częściej pojawiać się w Twoich wynikach →

Wiele zmian przeszedł polski system wyborczy. Zmieniały się okręgi wyborcze, często brakowało trwałej większości parlamentarnej. Istny Sajgon. Warto więc poznać historię wyborów nad Wisłą aby zrozumieć, jak wielki miały one wpływ na funkcjonowanie państwa.

---

Jeszcze w latach 90. jeden mandat do Sejmu był wszystkim, co ugrupowanie mogło zdobyć. Co prawda nadal tak jest, jednak obecny Sejm nie liczy kilkunastu kół i partii. Na początku wieku była to jednak norma.

Historia wyborów w Polsce po 1989 roku. Najważniejsze momenty

Wystarczy spojrzeć niewiele ponad trzy dekady wstecz, aby uzmysłowić sobie, jak wiele zmieniło się w Polsce. Historia wyborów parlamentarnych w Polsce to niekończąca się saga o tym, czy zwycięskie ugrupowanie będzie w stanie utworzyć większości wystarczającą do przejęcia władzy. Prawo wyborcze, szczególnie w kontekście wyborów prezydenckich także się zmieniało. Dodatkowo podpisanie w 1997 roku konstytucji sprawiło, że w końcu doszło do pewnego konsensusu. Mimo to zmiany w ordynacji nie były zaskakujące. Kampania wyborcza stała się doskonałym momentem próby dla wielu ugrupowań. W końcu nie zawsze silniejsze ugrupowania triumfowały, co potwierdziły pierwsze wybory parlamentarne w XXI wieku. Można dywagować o tym, jak Sejm wyglądał po upadku komunizmu w Polsce. Dodatkowo należy wskazać na to, że misja uzyskania wotum zaufania nie raz była skazana na porażkę. Warto więc sprawdzić, jak kolejne wybory miały wpływ na budującą się i dojrzewającą z roku na rok demokracją.

Wybory parlamentarne 1991. Wielki chaos

Oczywistym jest wręcz, że bez 4 czerwca 1989 roku i tamtych wyborów nie byłoby szans na to, by w Polsce dokonać daleko idących zmian. Zmiana ustrojowa, powołanie rządu Tadeusza Mazowieckiego i wybór Lecha Wałęsy na prezydenta ukierunkowały Polskę na drogę ku demokratyzacji. Sęk w tym, że już na samym początku drogi polscy politycy utrudniali sobie życie nie do końca odpowiednią ordynacją wyborczą. Ta, wedle której wybierano posłów na Sejm w 1991 roku doprowadziła do całkowitego chaosu.

Sejm pierwszej kadencji był rozdrobniony. W jego skład wchodziły łącznie 24 ugrupowania. Były tam znane już w tamtym czasie Unia Demokratyczna, Sojusz Lewicy Demokratycznej, Polskie Stronnictwo Ludowe czy Konfederacja Polski Niepodległej. Taki zestaw w połączeniu dałby władzę koalicji, jednak SLD było w zasadzie wykluczone z jakichkolwiek rozmów z racji na swoje postkomunistyczne pochodzenie. Wysoko była także umiejscowiona Wyborcza Akcja Katolicka czy Porozumienie Obywatelskie Centrum.

W tym Sejmie znalazły się jednak ciekawe twory. Polska Partia Przyjaciół Piwa wprowadziła do parlamentu między innymi swojego lidera, Janusza Rewińskiego czy… Krzysztofa Ibisza, który następnie reprezentował Partię Emerytów i Rencistów „Nadzieja”. Niech to tylko pokaże, jak dziwnym tworem był ten Sejm. Po dwóch latach i trzech rządach (Jan Olszewski, Hanna Suchocka i Waldemar Pawlaka jako ich szefowie) parlament rozwiązano, a w 1993 roku przeprowadzono nowe wybory, według innego systemu, co doprowadziło do zmniejszenia liczby ugrupowań, a zarazem do ustabilizowania sytuacji.

Wybory prezydenckie 1995. Powrót do punktu wyjścia

Wybory w 1993 roku ponownie doprowadziły do przejęcia władzy przez postkomunistów. Sytuacja była już zgoła inna niż w 1991 roku. Wówczas PSL mogło wejść w koalicję z SLD, a przede wszystkim z SdRP, czyli Socjaldemokracją Rzeczpospolitej Polskiej. To jej przedstawiciele – najpierw Józef Oleksy, a następnie Włodzimierz Cimoszewicz przewodzili rządowi w latach 1993-1997. Co prawda rząd Oleksego upadł z racji na doniesienia dotyczące jego przeszłości agenturalnej, a Cimoszewicz w wyborach do Sejmu poległ przez złe zarządzanie w czasie powodzi, jednak przez cztery lata SLD było u władzy. Moment szczytowy wykorzystali do całkowitej dominacji na scenie politycznej.

Wybory prezydenckie w 1995 roku były zdecydowanym pojedynkiem między urzędującym Lechem Wałęsą, a wywodzącym się z SdRP Aleksandrem Kwaśniewskim. Ich debaty prezydenckie przeszły do historii polskiej polityki. Ostatecznie Wałęsa, który po pierwszej turze miał niewielką stratę do Kwaśniewskiego, poległ i otworzył drogę przeciwnikowi do 10 lat urzędowania w Pałacu Prezydenckim. Ostatecznie porażka Wałęsy wykreśliła go z głównego nurtu politycznego na stałe. W dodatku żaden z pozostałych kandydatów w kolejnych wyborach nie miał nawet jak walczyć z Kwaśniewskim, który jako pierwszy prezydent wygrał władze w pierwszej turze wyborów.

Wybory prezydenckie i parlamentarne 2005. Kluczowa zmiana

Władza Kwaśniewskiego kończyła się w 2005 roku. Zbiegło się to z czasem ogromnych zawirowań w SLD, które w zasadzie się rozpadło. Wygrana w 2001 roku w wyborach po wielkim zwycięstwie nad poprzednim rządem Akcji Wyborczej Solidarność i Unii Wolności pod wodzą Jerzego Buzka okazały się gwoździem do trumny lewicowych ugrupowań w Polsce. Rządy Leszka Millera, a następnie Marka Belki choć wprowadziły Polskę do Unii Europejskiej (Miller dzień po tym wydarzeniu oddał władze), tak nie zostały zapamiętane nazbyt dobrze.

Wykorzystały to inne partie polityczne, a więc Platforma Obywatelska, którą założyło tzw. Trzech Tenorów – Andrzej Olechowski, Maciej Płażyński i Donald Tusk, co poniekąd było kontynuacją projektu UW i AWS-u (Tusk przegrał walkę o przywództwo w UW z Bronisławem Geremkiem), oraz Prawo i Sprawiedliwość. W drugim przypadku mówimy o byłych działaczach Porozumienia Obywatelskiego Centrum jak choćby Jarosław Kaczyński (jego brat Lech formalnie nie był w PC), ZChN-u i innych partii jak Ruch Odbudowy Polski czy Porozumienie Polskich Chrześcijan Demokratów. Ugrupowanie także powstało w skutek konfliktu z AWS-em.

Stąd też pierwotnie, mimo rywalizacji między PO i PiS-em mowa była nawet o… koalicji. Choć z obecnej perspektywy brzmi to jak miernej jakości żart, tak ponad 20 lat temu mówiono o POPiS-ie. Miało to być połącznie dwóch partii mogących nawet dokonać zmian w konstytucji z 1997 roku, gdyż uważano ją za dzieło postkomunistów. Kluczowe dla układu sił okazały się wybory parlamentarne, które odbyły się kilka dni przed pierwszą turą prezydencką, gdzie o urząd rywalizowali Lech Kaczyński i Donald Tusk. Platforma Obywatelska miała niewielką przewagę.

Wydawało się, że to ona wygra i na nią spadnie budowanie rządu. Tą rolę miał wziąć na siebie Jan Rokita. Wówczas zapewne Tusk zostałby prezydentem. Ostatecznie jednak pierwsze wybory wygrał PiS, a Jarosław Kaczyński i reszta ugrupowania miała być siłą przewodnią w rządzie. To wpłynęło na wyniki wyborów prezydenckich, które wygrał drugi z braci Kaczyńskich. PO w obliczu sromotnej porażki nie weszło do rządu. Władzę przejęło dwa lata później na skutek przedterminowych wyborów i rozpadu koalicji PiS – Samoobrona – Liga Polskich Rodzin. Władzy nie oddało do 2015 roku (od 2010 roku nawet podwójnej, gdy prezydentem został Bronisław Komorowski).

Wybory prezydenckie 2015. Niespodziewany zastrzyk sił

To właśnie były marszałek Sejmu, a następnie głowa państwa miała podtrzymać władzę dla Platformy Obywatelskiej. Nawet koalicyjne Polskie Stronnictwo Ludowe nie było w stanie pomóc. Jarosław Kaczyński wraz ze swoimi sztabowcami dokonał jednak trafnego wyboru i postawił w wyborach prezydenckich 2015 roku na Andrzeja Dudę. Młody polityk okazał się doskonałym kandydatem, który pokonał Komorowskiego.

Należy oczywiście brać pod uwagę wiele elementów. Po pierwsze w Polsce nie było lidera i twarzy PO, Donalda Tuska, który był już wtedy w Brukseli. Do tego afera taśmowa i wiele mniejszych czy większych problemów rządu PO-PSL sprawiło, że poparcie dla koalicji spadło. Sam Komorowski dokładał “do ognia” poprzez “Szoguna”, czyli nagranie z japońskiego parlamentu. Pozostali politycy obozu rządzącego także nie dawali rady udźwignąć problemów. Komorowski przegrał wybory z Dudą, a niedługo później Platforma straciła władzę na rzecz Prawa i Sprawiedliwości. PiS, podobnie jak PO, rządziło Polską osiem lat.

Wybory parlamentarne 2023. Zmiana układu sił

Wtedy i obóz stworzony przez Jarosława Kaczyńskiego zaczął mieć problemy wizerunkowe. Zaczynając od roku 2020, niefrasobliwości rządu w nakładaniu obostrzeń, protestach przeciwko zmianom w prawie aborcyjnym po kolejne afery, a także poprzez powrót do Polski Donalda Tuska sytuacja PiS-u uległa diametralnej zmianie. Mimo wysokiego poparcia nie miał on nazbyt dużych szans na to, by utrzymać się u władzy. Co prawda w 2020 roku prezydentem ponownie został Andrzej Duda, jednak to wszystko sprawiło, że zawiązała się koalicja chcąca zmienić władzę w Polsce.

Koalicja Obywatelska (PO i różne mniejsze ugrupowania) wraz z Trzecią Drogą (koalicja Polski 2050 oraz PSL-u) wraz z Lewicą (następny wymieniony obecnie zbiór wielu partii o poglądach lewicowych) mimo, że nie wygrała wyborów parlamentarnych w Polsce 2023 roku, to głosy potrzebne do uzyskania wotum zaufania zebrała bez problemów. Prawo i Sprawiedliwość zostało pozbawione władzy po ośmiu latach.

Wybory prezydenckie 2025

Dla trwałości i dalszego działania koalicji ważne były wybory prezydenckie w 2025 roku. Porażka ugrupowań koalicyjnych i triumf Karola Nawrockiego sprawiły, że przyszłość rządu jest jednak niepewna. Wydawała się ona wręcz niemożliwa. Rafał Trzaskowski w 2020 roku walczył z Andrzejem Dudą do ostatniego dnia kampanii. Trudno było sobie wyobrazić scenariusz, że taki kandydat, szczególnie doświadczony przegra z Karolem Nawrockim.

Obecny Prezydent RP w tamtym momencie nie miał za sobą wielkiego doświadczenia politycznego. Mimo to dzięki pracy sztabu i jego samego udało mu się osiągnąć sukces, który trzyma w szachy całą Koalicję 15 października. Walka między stronami trwać będzie najpewniej do 2027 roku albo i dłużej.

Jaka jest ordynacja wyborcza w Polsce?

Już na samym początku należy podzielić przedstawiony problem na kilka perspektyw. W końcu ordynacja wyborcza w wielu miejscach najczęściej jest mieszana. Wejdźmy w tym przypadku w aspekt historyczny, a więc ordynację większościową i proporcjonalną, które są bazą. Obie wywodzą się z Anglii. W pierwszym przypadku wybierana jest osoba bądź ich grupa, która uzyska większość głosów. Proporcjonalna odnosi się bardziej do większych ugrupowań, do których idzie cała pula głosów.

W polskim przypadku pojawia się pewien problem. Idąc za publikacjami prof. Antoniego Dudka wiemy, że pierwsze w pełni wolne wybory parlamentarne w Polsce w 1991 roku odbyły się według założeń proporcjonalności do Sejmu. W przypadku Senatu sytuacja była większościowa. Można długo opowiadać o tym, jak zmieniano metodę przeliczania głosów z metody Sainte-Lague na d’Hondta i odwrotnie. Wiadome jednak jest, że w wyborach do Sejmu mówimy o ordynacji proporcjonalnej, a przy Senacie większościowej, obecnie w formie tzw. JOW-ów czyli jednomandatowych okręgów wyborczych.

W przypadku wyborów prezydenckich zdecydowanie mowa o ordynacji wyborczej większościowej. Szerszym tematem jest kwestia wyborów samorządowych. W tym przypadku mówimy o obu ordynacjach. W gminach które mają maksymalnie 20 tysięcy mieszkańców jest ona większościowa. W większych gminach, jak i powiatach i województwach to już jednak system proporcjonalny według reguły d’Hondta. Jak więc widać trudno jednoznacznie powiedzieć, jaka jest ordynacja wyborcza w Polsce.

Jaka była najwyższa frekwencja wyborcza w Polsce?

Niedawna jeszcze historia wyraźnie pokazywała, że w wolnych wyborach w Polsce obywatele najczęściej brali udział w głosowaniu na prezydenta. W końcu mogli głosować na konkretnego kandydata, a niekoniecznie ugrupowanie polityczne. Ostatnie lata jednak wywróciły ten układ do góry nogami. Szczególnie ostatnie pięć lat jest pod tym względem wręcz szalone. Do parlamentu wybory odbyły się w 2023 roku. Wówczas osiągnięto zawrotny, i dla wielu wymarzony, wynik blisko 75 procent frekwencji.

W przypadku wyborów prezydenckich nadal niepokonane jest starcie Lecha Wałęsy i Aleksandra Kwaśniewskiego w 1995 roku. Wówczas frekwencja wyniosła 68,23 procent. Zaledwie o 0,05 proc. mniej uprawnionych do głosowaniach brało udział w wyborczym starciu Andrzeja Dudy i Rafała Trzaskowskiego. To obecnie najwyższe wyniki. Frekwencja wyborcza w Polsce ma swoje wzloty i upadki. Trzeba jednak docenić, że w ostatnich latach coraz większe grono obywateli rusza do urn, aby podtrzymać aktualne zmiany lub dokonać zmian.

Wybory w Polsce. Kiedy najbliższe głosowania?

Wielu obywateli nie może doczekać się momentu wyborów. Pomijając sam fakt święta demokracji i korzystania z prawa udziału w wolnych wyborach, co jak wiadomo w okolicy Polski nie jest takie normalne, wiele osób, które śledzą polską politykę z lubością skorzystają z oddania głosu tak, aby znienawidzony kandydat nie wygrał. W najbliższym czasie w Polsce wyborów jednak za wiele nie będzie. Wielka wyborcza saga zapoczątkowana w 2023 roku dobiegła końca. Kiedy kolejne wybory?

Kiedy wybory prezydenckie w Polsce?

Zdecydowanie jednymi z najbardziej popularnych są wybory prezydenckie. Pokazuje to frekwencja wyborcza, gdzie zazwyczaj właśnie wybory prezydenckie są na szczycie. Raz na pięć lat obywatele wybierają swojego przedstawiciela w Pałacu Prezydenckim. Obecnie jest nim Karol Nawrocki. Kolejne wybory prezydenckie w 2030 roku.

Wybory parlamentarne. Kiedy głosowanie w Polsce?

Sytuacja z wyborami parlamentarnymi jest zgoła inna. Dopiero co w październiku 2023 roku Polacy wybrali swoich przedstawicieli do Sejmu i Senatu. Kadencja obu izb, w przypadku, jeżeli obecna koalicja rządząca się utrzyma, kończy się w 2027 roku. Tak więc znamy pierwotną datę wyborczą. Tak więc najbliższe wybory parlamentarne w Polsce odbędą się w 2027 roku. Trzeba jednak pamiętać o tym, że w każdej zasadzie chwili wiele może się zmienić, a przez to głosownie do Sejmu i Senatu może odbyć się wcześniej niż wszyscy zakładali.

---