Czym jest NATO? Kluczowe informacje o Pakcie Północnoatlantyckim

NATO to światowy sojusz, który ma kluczowe znaczenie dla polityki międzynarodowej. Czym właściwie jest NATO i dlaczego jest obecnie na językach całego świata?

Sytuacja w NATO stała się w ostatnim czasie niezwykle ważna dla polityki międzynarodowej. Wszystko ze względu na niejasny stosunek Donalda Trumpa i jego administracji do tej organizacji. Przynajmniej na papierze jest to sojusz zrzeszający Europę z Ameryką Północną, który ma być gwarancją bezpieczeństwa i wzajemnego wsparcia państw leżących na tych dwóch kontynentach w przypadku poważnego konfliktu międzynarodowego.

Trudno się zatem dziwić, że ostatnie informacje o tym, że obecne władze USA być może chcą opuścić NATO mogą wprowadzać spory niepokój u jej sojuszników. Trudno wyrokować, czy rzeczywiście mamy powód do zmartwień, jednak w obliczu obecnej sytuacji warto przyjrzeć się początkom NATO, temu, jak sojusz zmieniał się przez lata i temu, jak wygląda dzisiaj.

Czym jest NATO?

NATO to skrót od angielskiego North Atlantic Treaty Organization, co tłumaczymy na nasz język jako Pakt Północnoatlantycki. Jest to organizacja międzynarodowa, która powstała 4 kwietnia 1949 roku na mocy Traktatu Północnoatlantyckiego. Był to dokument podpisany w Waszyngtonie przez Belgię, Danię, Francję, Holandię, Islandię, Kanadę, Luksemburg, Norwegię, Portugalię, USA, Wielką Brytanię i Włochy.

Główną przyczyną zawarcia tego porozumienia była obawa przed ewentualnym atakiem na teren jednego z tych państw przez kraje bloku wschodniego, które zawarły Układ Warszawski, a więc głównie te zdominowane przez Związek Radziecki. Główne założenie traktatu dotyczy tego, że napaść na jedno z nich jest równoznaczne z napaścią na cały sojusz północnoatlantycki.

Jaka jest rola NATO?

Za główną rolę NATO uznaje się utrzymywanie pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego na świecie. Jak zdążyliśmy się przekonać na przestrzeni ostatnich lat, trudno o stuprocentową skuteczność w tym temacie. NATO robi jednak wszystko, by rozwiązywać pokojowo jakiekolwiek konflikty, także te z udziałem państw nienależących do tego stowarzyszenia. W obecnym kształcie świata można spokojnie stawiać NATO w jednym szeregu z innymi najważniejszymi organizacjami międzynarodowymi, takimi jak Organizacja Narodów Zjednoczonych czy Unia Europejska.

Jaką misję ma NATO?

Jak możemy się dowiedzieć z oficjalnej Koncepcji Strategicznej NATO, jest to wspólnota wolności, pokoju, bezpieczeństwa i wspólnych wartości. Mówiąc konkretniej, misją sojuszu jest zagwarantowanie wyżej wymienionych czynników wszystkim jego członkom z wykorzystaniem środków politycznych i wojskowych. To nie wszystko. NATO rozszerza swoją działalność także o indywidualne konsultacje z przedstawicielami państw członkowskich w zakresie bezpieczeństwa.

Tematami takich dyskusji mogą być m.in. propozycje reformy systemów obrony militarnej danego państwa czy też plany wspólnych misji pokojowych w nieustabilizowanych częściach świata, które są stale narażone na konflikty. Obecnie jednym z założeń NATO jest fakt, że jego członkowie zobowiązali się inwestować 5% swojego produktu krajowego brutto w wydatki na obronność i bezpieczeństwo narodowe.

Siły NATO w Polsce

Siły NATO w naszym kraju można podzielić na te składające się wyłącznie z polskich żołnierzy oraz na te, w których znajdują się przedstawiciele innych państw członkowskich sojuszu. Polskie siły odbywają regularne szkolenia wojskowe i stacjonują w Szczecinie, Bydgoszczy i Krakowie, z kolei te zagraniczne mają swoją jednostkę w Elblągu. Obecnie łączną liczebność sił NATO na terenie Polski szacuje się na ok. 12 000 żołnierzy. Jest to wartość stale rosnąca, bo jeszcze w 2019 roku wynosiła ok. 5000 mundurowych.

Operacje stabilizacyjne i pokojowe Sojuszu Północnoatlantyckiego

Jak wspominamy wcześniej, NATO często udziela pomocy miejscom na Ziemi ogarniętym wewnętrznymi konfliktami. Jako przykłady operacji stabilizacyjnych i pokojowych Paktu Północnoatlantyckiego mogą posłużyć m.in.:

• Misje pokojowe w Bośni i Hercegowinie przeprowadzone w latach 1995-2004;
• Stworzenie ISAF (Międzynarodowych Sił Wsparcia Bezpieczeństwa), których głównym zadaniem było utrzymywanie pokoju w Afganistanie w latach 2001-2014;
• Pomoc logistyczna dla Unii Afrykańskiej w trakcie konfliktu zbrojnego w Darfurze (Sudan) w 2005 roku;

Poza tym NATO udzielało się także w byłej Jugosławii, w Kosowie oraz w Cieśninie Gibraltarskiej. Organizacja ogólnie wykazuje aktywność i chęć do pomocy w kryzysowych sytuacjach na terenie całego świata.

Jak działa NATO?

Podstawą działania NATO jest tzw. zasada kolektywnej obrony. Mówi ona o tym, że atak na jedno z państw członkowskich jest uznawane z miejsca za atak na cały sojusz. To współczesna forma zasady “jeden za wszystkich, wszyscy za jednego” – w kryzysowych sytuacjach kraje członkowskie zobowiązują się do natychmiastowej wzajemnej pomocy, zarówno politycznej, jak i militarnej. Aby wzmocnić to poczucie jedności, żołnierze z państw należących do Paktu Północnoatlantyckiego często odbywają wspólną służbę wojskową, która ma na celu wzmocnienie zdolności do współdziałania w przyszłości.

Struktura funkcjonowania NATO

NATO posiada zorganizowane struktury działania. Dwa główne organy strategiczne sojuszu to Sojusznicze Dowództwo Operacyjne (ACO) i Sojusznicze Dowództwo Transformacyjne (ACT). Głównym zadaniem tych dowództw jest kierowanie wszystkimi operacjami wojskowymi, w które jest zaangażowany sojusz. Najważniejsze decyzje zapadają jednak na spotkaniach Rady Północnoatlantyckiej, na której gromadzą się reprezentanci wszystkich państw członkowskich NATO. Na przykład kancelaria Prezydenta RP desygnuje Stałego Przedstawiciela Polski, który bierze udział we wszystkich ważnych rozmowach – obecnie tę funkcję pełni Jacek Najder. Po każdym posiedzeniu opinia publiczna i kraje nienależące do sojuszu otrzymują oficjalne deklaracje i komunikaty uzasadniające podjęte decyzje. Najważniejszą osobą w Radzie Północnoatlantyckiej jest wybierany (obecnie na czteroletnią kadencję) Sekretarz Generalny NATO, który nadzoruje i wspiera proces decyzyjny sojuszu.

Historia NATO

Początki NATO datuje się na czas bezpośrednio po zakończeniu II wojny światowej. Wszystko rozpoczęło się od traktatu z Dunkierki (1947), w którym Wielka Brytania i Francja zadeklarowały współpracę w zakresie politycznym i militarnym w obliczu rosnącego niepokoju wobec potencjalnej agresji ze strony Niemiec. Rok później do dwóch europejskich mocarstw dołączyły państwa Beneluksu (Belgia, Holandia i Luksemburg) i cała piątka ratyfikowała tzw. traktat brukselski, który później okazał się być podstawą do stworzenia znanego dzisiaj NATO.

W 1949 roku grupa rozszerzyła się o kolejnych kilka państw europejskich, a także Kanadę i Stany Zjednoczone, które podpisały razem Kartę Narodów Zjednoczonych. Porozumienie zostało zawarte 4 kwietnia 1949 roku w Waszyngtonie, stąd dzisiaj obowiązują jego dwie nazwy: ta oficjalna to traktat północnoatlantycki, a ta bardziej potoczna – traktat waszyngtoński. W kolejnych latach do sojuszu zaczęły dołączać kolejne kraje, które znajdowały w nim poczucie bezpieczeństwa i wsparcia w przypadku ewentualnego zagrożenia.

Za jeden z najważniejszych momentów w historii NATO uznaje się dołączenie do sojuszu Republiki Federalnej Niemiec, które miało miejsce w 1955 roku po zakończeniu powojennej okupacji tego kraju. Po tym wydarzeniu przez niemal 30 lat Pakt Północnoatlantycki się nie rozszerzał i realizował kolejne strategie współdziałania militarnego.

W całej historii NATO miało miejsce kilka wydarzeń, które z perspektywy czasu wyglądają dość interesująco. W 1966 roku Charles de Gaulle zadecydował o tym, że Francja odejdzie ze struktur militarnych sojuszu. Nie oznaczało to całkowitej rezygnacji z uczestnictwa w jego działaniach, jednak znacznie je ograniczało. Jeden z najpotężniejszych krajów w Europie wrócił na pełnych zasadach do Paktu Północnoatlantyckiego dopiero w 2009 roku.

Innym faktem wartym uwagi jest traktat o współpracy NATO z Federacją Rosyjską, który został zawarty w 1997 roku w Paryżu. Jego głównym założeniem było załagodzenie napięć między obiema stronami i dążenie w stronę porozumienia. Jak wiemy, od pewnego czasu nie znajduje to odniesienia w rzeczywistości.

Kiedy powstał Sojusz Północnoatlantycki?

Za oficjalną datę utworzenia NATO uznaje się 4 kwietnia 1949 roku. To właśnie wtedy 12 państw zawarło traktat północnoatlantycki w Waszyngtonie.

Kto był założycielem NATO?

Traktat waszyngtoński podpisali przedstawiciele Belgii, Danii, Francji, Holandii, Islandii, Kanady, Luksemburgu, Norwegii, Portugalii, USA, Wielkiej Brytanii i Włoch.

Ile krajów jest w NATO?

Po ostatnich rozszerzeniach i dołączeniu do NATO dwóch państw skandynawskich – Finlandii i Szwecji łączna liczba członków sojuszu to 32. 30 z tych państw leży w Europie, dwa pozostałe w Ameryce Północnej.

Polska w NATO

Dołączenie do NATO stało się jednym z priorytetów polityki zagranicznej Polski po wyjściu z komunizmu. Proces trwał przez całe lata 90. i starania przyniosły skutek 12 marca 1999 roku, kiedy wraz z Czechami i Węgrami staliśmy się pełnoprawnymi członkami Paktu Północnoatlantyckiego. Traktat akcesyjny podpisał ówczesny premier Polski Jerzy Buzek, a pomyślne zakończenie naszej drogi przyjęto jako wielki sukces polskiej dyplomacji. Spory udział w udanych negocjacjach miał także prezydent Polski, Aleksander Kwaśniewski.

NATO a OTAN – różnice

Jedyna różnica między tymi skrótami to język, na który jest tłumaczona oficjalna nazwa Paktu Północnoatlantyckiego. Za dwa oficjalne języki organizacji uznaje się angielski i francuski, dlatego jest ona znana jako NATO (ang. North Atlantic Treaty Organization) lub OTAN (Organisation du traité de l’Atlantique nord).