Instytut Pamięci Narodowej. Historia i jej rola w polskim społeczeństwie

Dodaj Typelka jako preferowane źródło w Google Nasze artykuły będą częściej pojawiać się w Twoich wynikach →

Instytut Pamięci Narodowej to instytucja państwowa o kluczowym znaczeniu dla polskiej polityki historycznej, prowadząca badania i edukację.

---

Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (IPN) jest instytucją o niezwykle szerokim zakresie działania, która odgrywa fundamentalną rolę w polskim życiu publicznym. Został powołany do życia w celu zbadania i udokumentowania zbrodni popełnionych na narodzie polskim w latach 1939–1990. IPN to nie tylko placówka badawcza, ale także ogromne archiwum, prokuratura oraz instytucja edukacyjna.

Jego działalność budzi żywe zainteresowanie opinii publicznej i nierzadko staje się przedmiotem gorących debat politycznych. Finansowanie Instytutu jest jawne i corocznie określane przez parlament w dokumencie znanym jako ustawa budżetowa. Działalność Instytutu ma na celu pielęgnowanie pamięci o najnowszej historii Polski oraz zadośćuczynienie ofiarom reżimów totalitarnych.

Instytut Pamięci Narodowej. Czym się zajmuje?

Zadania Instytutu Pamięci Narodowej zostały precyzyjnie określone w ustawie z dnia 18 grudnia 1998 roku.

Historia IPN

Idea powołania instytucji, która zajęłaby się rozliczeniem z komunistyczną przeszłością i zbadaniem jej mechanizmów, narodziła się wkrótce po upadku PRL w 1989 roku. Prace nad odpowiednią ustawą trwały jednak niemal całą dekadę. Ostatecznie, ustawa o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu została uchwalona przez Sejm 18 grudnia 1998 roku. Podpisał ją urzędujący wówczas prezydent Polski, Aleksander Kwaśniewski.

Instytut faktycznie rozpoczął swoją działalność w 2000 roku, po przejęciu akt z archiwów dawnej Służby Bezpieczeństwa i innych instytucji państwa komunistycznego. Od samego początku IPN stał się ważnym graczem na scenie publicznej, a jego odkrycia i publikacje często wywoływały ogólnopolskie dyskusje. Działalność Instytutu, zwłaszcza w obszarze lustracji i udostępniania akt, budziła i wciąż budzi kontrowersje, dzieląc historyków, polityków i społeczeństwo.

---

---

Kto zarządza IPN-em?

Na czele Instytutu Pamięci Narodowej stoi Prezes. To urzędnik państwowy, który kieruje pracami IPN i reprezentuje go na zewnątrz. Prezesa powołuje Sejm za zgodą Senatu na pięcioletnią kadencję. Kandydatów na to stanowisko może zgłosić Kolegium IPN lub grupa co najmniej 115 posłów. Wybór Prezesa jest często procesem politycznym, a jego osoba i wizja funkcjonowania Instytutu zależą w dużej mierze od układu sił, jaki ukształtowały ostatnie wybory parlamentarne.

Prezesi IPN

Prezes zarządza Instytutem przy pomocy wiceprezesów, dyrektorów poszczególnych biur i oddziałów terenowych IPN. Od początku istnienia Instytutu funkcję jego prezesa pełniło kilka osób, które wywarły znaczący wpływ na jego kształt i kierunki działania.

Czym jest Kolegium Instytut Pamięci Narodowej?

Kolegium Instytutu Pamięci Narodowej jest organem doradczym Prezesa IPN. Rola kolegium polega na wyrażaniu opinii w sprawach kluczowych dla funkcjonowania Instytutu, takich jak kierunki badań naukowych, działalność edukacyjna czy przedstawianie kandydatów na stanowisko Prezesa. Skład Kolegium jest zróżnicowany – dziewięciu jego członków jest wybieranych przez Sejm, a dwóch powołuje prezydent Polski. Kadencja członka Kolegium trwa dziewięć lat, co ma na celu zapewnienie ciągłości i pewnej niezależności od bieżącej sytuacji politycznej.

Rada Instytutu Pamięci Narodowej. Czym jest i kto ją powołuje?

Rada Instytutu Pamięci Narodowej była organem społecznym, który miał sprawować nadzór nad działalnością IPN. Została jednak zlikwidowana w wyniku nowelizacji ustawy o IPN w 2016 roku. W jej skład wchodziły osoby delegowane przez Krajową Radę Sądownictwa, Naczelną Radę Adwokacką, Radę Naukową Instytutu Historii PAN oraz rady wydziałów prawa i historii pięciu największych uniwersytetów w Polsce. Celem Rady było zapewnienie merytorycznego i obywatelskiego nadzoru nad pracami Instytutu. Po jej likwidacji część jej kompetencji głównie opiniodawczych przejęło Kolegium IPN.

IPN, a lustracja

Lustracja to jeden z najbardziej kontrowersyjnych obszarów działalności IPN. Polega ona na weryfikacji oświadczeń składanych przez osoby pełniące funkcje publiczne (np. posłów, senatorów, sędziów, prokuratorów, a także dziennikarzy) dotyczących ich ewentualnej pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa w okresie PRL lub współpracy z tymi organami. Procesem tym zajmuje się specjalnie do tego powołane Biuro Lustracyjne IPN.

Prokuratorzy Biura analizują oświadczenie lustracyjne korzystając z zasobów archiwalnych Instytutu. Jeśli stwierdzą, że osoba złożyła niezgodne z prawdą oświadczenie, kierują sprawę do sądu, który orzeka o ewentualnym “kłamstwie lustracyjnym”. Stwierdzenie takiego faktu przez sąd skutkuje utratą pełnionej funkcji i zakazem kandydowania oraz pełnienia funkcji publicznych na okres od 3 do 10 lat.

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej

Archiwum IPN jest jednym z największych zbiorów archiwalnych w Polsce. Znajdują się w nim dokumenty wytworzone przez aparat represji państwa totalitarnego, zarówno niemieckiej III Rzeszy, jak i Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Zasób archiwalny IPN liczy ponad 90 kilometrów bieżących akt. Są to między innymi akta osobowe funkcjonariuszy i tajnych współpracowników Służby Bezpieczeństwa, dokumentacja dotycząca inwigilacji opozycji, materiały z procesów politycznych, a także dokumenty dotyczące zbrodni nazistowskich.

Zgodnie z ustawą, każdy obywatel ma prawo wglądu do dotyczących go dokumentów. IPN udostępnia także swoje zasoby historykom, badaczom i dziennikarzom. Działalność archiwum jest kluczowa dla prowadzenia badań naukowych, postępowań karnych i lustracyjnych, a także dla zaspokajania prawa obywateli do wiedzy o własnej przeszłości. Każdego roku na funkcjonowanie archiwum, jak i całego Instytutu, przeznaczane są znaczące środki, których wysokość określa ustawa budżetowa.

---