Związki partnerskie w Polsce. Regulacje i wyzwania na horyzoncie

Dodaj Typelka jako preferowane źródło w Google Nasze artykuły będą częściej pojawiać się w Twoich wynikach →

Związki partnerskie od lat budzą spory, ale już widać światełko w tunelu. Nowy projekt rządu ma szansę dać realne bezpieczeństwo parom żyjącym dotąd bez ślubu.

---

Czym są związki partnerskie?

Związki partnerskie to uznana przez prawo relacja dwóch osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe, które nie są małżeństwem. Taki status pozwala zabezpieczyć interesy stron i uregulować ich wzajemne zobowiązania bez konieczności brania ślubu. Jest to opcja wybierana przez pary różnopłciowe oraz osoby tej samej płci, dla których często stanowi to jedyną drogę do sformalizowania związku. Legalizacja relacji następuje zazwyczaj poprzez rejestrację w odpowiednim urzędzie lub zawarcie specjalnej umowy.

Głównym celem tych regulacji jest rozwiązanie problemów, z jakimi borykają się ludzie w nieformalnych układach. Partnerzy nabywają dzięki temu prawa niedostępne w konkubinacie, obejmujące sferę majątkową, podatki czy ubezpieczenia. W praktyce oznacza to, że państwo przestaje traktować bliskie sobie osoby jak zupełnie obce. System zaczyna dostrzegać w nich rodzinę, co przekłada się na konkretne ułatwienia w sytuacjach kryzysowych, w kontaktach z administracją, szpitalami czy wymiarem sprawiedliwości.

Związek partnerski a małżeństwo – różnice

Podstawowa różnica między małżeństwem a związkiem partnerskim dotyczy sfery stanu cywilnego. Zawarcie małżeństwa zmienia stan cywilny na “żonaty” lub “zamężna”. W przypadku większości modeli związków partnerskich stan cywilny partnerów formalnie się nie zmienia – pozostają oni pannami lub kawalerami, choć zyskują status osoby bliskiej. Ma to swoje konsekwencje w prawie administracyjnym i międzynarodowym, gdzie małżeństwo jest zazwyczaj instytucją o silniejszej i bardziej uniwersalnej pozycji.

Inną istotną różnicą jest zakres praw rodzicielskich. Małżeństwo daje szerokie uprawnienia – w tym możliwość wspólnej adopcji dzieci oraz automatyczne domniemanie np. ojcostwa męża matki. W związkach partnerskich te kwestie są często ograniczone. Partnerzy zazwyczaj nie mogą wspólnie adoptować dzieci, a uzyskanie praw do dziecka partnera wymaga skomplikowanych procedur sądowych. Również rozstanie wygląda inaczej. Rozwód wymaga orzeczenia sądu, natomiast rozwiązanie związku partnerskiego jest zazwyczaj prostszą czynnością administracyjną lub notarialną, która nie wymaga orzekania o winie.

Związki partnerskie w Polsce

W Polsce wciąż nie obowiązuje ustawa, która kompleksowo regulowałaby kwestię związków partnerskich. Obecnie, trwają prace nad rozwiązaniami, które mają wypełnić tę lukę prawną. Rządząca koalicja stara się wypracować kompromis, który z jednej strony zrealizuje obietnice wyborcze dotyczące praw człowieka, a z drugiej nie wywoła zbyt dużych kontrowersji światopoglądowych. Całość prac koordynuje Ministra do spraw Równości wspierana przez sekretarza stanu.

Brak ustawy o związkach partnerskich sprawia, że pary żyjące w nieformalnych relacjach muszą korzystać z rozwiązań zastępczych. Aby zabezpieczyć swoje interesy, zawierają szereg umów cywilnoprawnych i udzielają sobie pełnomocnictw notarialnych. Jest to jednak rozwiązanie kosztowne i nie zawsze skuteczne – szczególnie w sytuacjach nagłych, takich jak wypadek czy choroba. Dlatego też presja społeczna na uregulowanie tej kwestii nie słabnie, a temat regularnie pojawia się w mediach i podczas prac parlamentarnych. Celem jest stworzenie stabilnych ram prawnych dla wszystkich rodzin.

Aktualny stan prawny

Polskie prawo rodzinne opiera się na Konstytucji, która definiuje małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny. Obecnie w Polsce nie można zawrzeć małżeństwa jednopłciowego ani sformalizować związku partnerskiego w urzędzie stanu cywilnego. Osoby tej samej płci pozostające w stałych relacjach są w świetle polskich przepisów traktowane w wielu aspektach jak osoby obce, co rodzi problemy przy dziedziczeniu czy dostępie do informacji medycznej.

Sytuacja uległa pewnej zmianie po wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z listopada 2025 roku. TSUE orzekł, że Polska ma obowiązek uznawać małżeństwa jednopłciowe zawarte w innych krajach Unii na potrzeby swobody przepływu osób. Oznacza to, że jeśli homoseksualna para wzięła ślub np. w Hiszpanii, polskie organy muszą uznać ich status małżeński przy przyznawaniu prawa pobytu. Nie jest to jednak równoznaczne z pełną legalizacją takich małżeństw w polskim prawie krajowym, a jedynie koniecznością respektowania prawa unijnego w ściśle określonym zakresie.

Jakie prawa daje związek partnerski?

Standardem w krajach zachodnich jest to, że rejestrowane związki partnerskie zapewniają szeroki katalog praw. Jednym z najważniejszych jest prawo do dziedziczenia ustawowego. Partnerzy w takim związku dziedziczą po sobie automatycznie, bez konieczności spisywania testamentu, i są zwolnieni z podatku od spadków i darowizn. To duża ulga finansowa, ponieważ w przypadku osób niespokrewnionych podatek ten może być bardzo wysoki i obciążający dla spadkobiercy.

Kolejną istotną kwestią są prawa medyczne i socjalne. Partnerzy mają zagwarantowane prawo do odwiedzin w szpitalu oraz uzyskiwania pełnej informacji o stanie zdrowia drugiej osoby. Mogą też decydować o procedurach medycznych, gdy partner jest nieprzytomny. Wiele systemów prawnych umożliwia również dopisanie partnera do ubezpieczenia zdrowotnego oraz wspólne rozliczanie podatków dochodowych, co jest korzystne dla domowego budżetu. Często dochodzi do tego prawo do renty rodzinnej po zmarłym partnerze oraz prawo do przejęcia umowy najmu mieszkania komunalnego.

---

---

Projekt ustawy o statusie osoby najbliższej

Polski rząd zamiast typowych związków partnerskich proponuje projekt ustawy o statusie osoby najbliższej. Najważniejszym rozwiązaniem jest w niej umowa o wspólnym pożyciu. Dwie dorosłe osoby – bez względu na płeć, będą mogły zgłosić ją w urzędzie stanu cywilnego. Taka rejestracja da im oficjalny status. Największa korzyścią jest zwolnienie z podatku od spadków, co zrównuje partnerów z najbliższą rodziną. Dochodzą do tego prawo do zasiłku pogrzebowego, informacji medycznej i alimentów po rozstaniu. W przepisach zabrakło jednak możliwości adopcji dzieci.

Choć nowe zasady mają wejść w życie w styczniu 2027 roku, a Sejm dopiero szykuje się do prac, pomysł już teraz budzi skrajne opinie. Konserwatyści boją się zrównania par jednopłciowych z małżeństwami, a organizacje LGBT+ wytykają brak przysposobienia wewnętrznego. Mimo wad, dla wielu par będzie to pierwsze prawne potwierdzenie ich relacji.

Związki partnerskie w innych krajach

Europa jest pod tym względem bardzo zróżnicowana. Zachodni członkowie Unii Europejskiej wprowadzili już w większości pełną równość małżeńską. W krajach takich jak Niemcy, Francja, Hiszpania czy Wielka Brytania pary jednopłciowe mogą brać śluby na takich samych zasadach jak pary różnopłciowe. W tych systemach związki partnerskie często funkcjonują równolegle jako opcja dla osób, które nie chcą zawierać małżeństwa, ale zależy im na uregulowaniu kwestii prawnych.

Inaczej sytuacja wygląda w Europie Środkowej i Wschodniej. W tym regionie najczęściej spotyka się rejestrowane związki partnerskie lub całkowity brak przepisów. Wiele państw, pod wpływem orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, decyduje się na wprowadzenie minimalnej ochrony prawnej dla par jednopłciowych. Tendencja jest jednak jasna – prawo międzynarodowe coraz mocniej chroni życie rodzinne osób LGBT+, nakładając na państwa obowiązek zapewnienia im możliwości sformalizowania związku.

Przykłady regulacji w Europie

We Francji dużą popularność zdobył system PACS. To umowa cywilna, łatwiejsza do zawarcia i rozwiązania niż tradycyjny ślub, a oferująca podobne korzyści podatkowe. Z kolei Czesi wprowadzili rejestrowane partnerstwo. Gwarantuje ono dostęp do informacji medycznej i dziedziczenie, choć nie pozwala na adopcję dzieci ani zmianę nazwiska.

Na północy Europy prawo często chroni pary mieszkające razem nawet bez formalnej rejestracji. W Szwecji czy Norwegii sam fakt wspólnego życia rodzi skutki przy podziale majątku. Przełom nastąpił też w Estonii, gdzie obowiązuje pełna równość małżeńska. Choć każdy kraj wypracował własny model, wszystkie łączy dążenie do prawnego uznania różnorodnych rodzin.

Polska na tle Unii Europejskiej

Polska zajmuje jedno z ostatnich miejsc w Unii Europejskiej pod względem ochrony prawnej par jednopłciowych. Podczas gdy większość krajów Wspólnoty umożliwia zawarcie małżeństwa lub rejestrowanego związku partnerskiego, w polskim prawie takie instytucje nie istnieją. Niezależnie od pojawiających się spekulacji, czy Unia Europejska się rozpadnie, brak tych regulacji stawia Polskę w opozycji do stabilnych, ogólnoeuropejskich standardów ochrony praw człowieka.

Brak regulacji powoduje konkretne problemy dla obywateli. Polacy wyjeżdżający do innych krajów UE mogą tam legalnie sformalizować swoje związki, ale po powrocie do kraju ich relacja przestaje być widoczna dla systemu prawnego (poza wąskim zakresem wymuszonym przez wyrok TSUE). Powoduje to ogromne problemy w sprawach spadkowych, podatkowych czy rodzicielskich. Projektowana ustawa o statusie osoby najbliższej ma szansę zmniejszyć ten dystans, ale Polska nadal pozostanie krajem z jednym z najbardziej restrykcyjnych systemów prawnych w Europie w tym zakresie.