Andy Burnham: kim jest “król Północy” i nowy premier?

Dodaj Typelka jako preferowane źródło w Google Nasze artykuły będą częściej pojawiać się w Twoich wynikach →

Andy Burnham, jeszcze do niedawna burmistrz Manchesteru, obecnie stoi na czele całego brytyjskiego rządu. Jak król Północy dotarł na Downing Street? 

---

Kim jest Andy Burnham: biografia w pigułce

Andrew Murray Burnham przyszedł na świat 7 stycznia 1970 roku w Aintree pod Liverpoolem, ale dorastał w Culcheth w hrabstwie Cheshire – w rodzinie z północnoangielskiej klasy średniej niższej, z dala od londyńskich salonów. Ojciec był inżynierem telekomunikacyjnym, matka pracowała na recepcji w przychodni. Katolickie wychowanie zostawiło w nim trwały ślad – sam mówi, że nauka społeczna Kościoła stanowi fundament jego polityki, a objęcie urzędu premiera uczyniło go pierwszym katolikiem na tym stanowisku w historii kraju. 

Po szkołach w Newton-le-Willows trafił na Fitzwilliam College w Cambridge, gdzie studiował filologię angielską. Pierwsza praca po dyplomie nie miała nic wspólnego z polityką – pisał do magazynów branżowych o transporcie kontenerowym. Od 2000 roku jest żonaty z Marie-France Van Heel, ma troje dzieci, kibicuje Evertonowi i regularnie biega po Manchesterze w szortach, co mocno wzmacnia jego wizerunek polityka bliższego codzienności niż gabinetowi.

Droga polityczna: od posła do premiera

Do Partii Pracy wstąpił w 1984 roku, mając piętnaście lat – w samym środku strajku górników. Po studiach zaczynał od pracy zapleczowej jako researcher posłanki Tessy Jowell, aż w 2001 roku sam wygrał wybory do Izby Gmin z okręgu Leigh. Mandat utrzymywał przez cztery kolejne kadencje.

W 2017 roku porzucił parlament na rzecz fotela burmistrza Wielkiego Manchesteru. Do Izby Gmin wrócił dopiero dziewięć lat później, wygrywając wybory parlamentarne w Wielkiej Brytanii (uzupełniające) z wynikiem 54,8% i najwyższą frekwencją w tego typu głosowaniu od 2019 roku.  Laburzyści pod jego nazwiskiem odwrócili trend poparcia dla Reform UK, a ponad 300 posłów partii otwarcie opowiedziało się za nowym liderem.

Po rezygnacji Keira Starmera nikt inny nie zgłosił kandydatury. Burnham zebrał 379 nominacji posłów i został powołany na premiera przez króla Karola III jako siódmy laburzystowski szef rządu w historii.

Kariera w gabinetach Blaira i Browna

Zanim Burnham zajął się polityką regionalną, przeszedł solidną szkołę rządową. Po wyborach 2005 roku trafił do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych jako podsekretarz stanu w rządzie Tony’ego Blaira, a stamtąd przeniósł się do resortu zdrowia na stanowisko ministra ds. reform.

Po zmianie premiera w 2007 roku Gordon Brown powierzył mu funkcję Chief Secretary to the Treasury – Burnham współodpowiadał za wydatki publiczne w obliczu ówczesnego kryzysu finansowego. Następnie kierował resortem kultury, mediów i sportu, gdzie doprowadził do powstania Hillsborough Independent Panel – niezależnego panelu powołanego do zbadania okoliczności tragedii stadionowej z 1989 roku. Ostatnią teką w rządzie Browna było ministerstwo zdrowia. Kraj zmagał się wtedy z pandemią świńskiej grypy, a Burnham powołał śledztwo w sprawie niepokojąco wysokiej śmiertelności pacjentów w szpitalu Stafford. Lata później historia zatoczyła koło – tuż przed przeprowadzką na Downing Street Izba Gmin przyjęła ustawę zobowiązującą urzędników do transparentności wobec rodzin ofiar tragedii na Hillsborough. To była sprawa, o którą walczył jeszcze jako szef resortu kultury.

Dwie nieudane walki o przywództwo Partii Pracy

Po przegranej Labour w 2010 roku Burnham spróbował sięgnąć po przywództwo partii. Szedł do wyścigu z hasłem aspirational socialism – socjalizmu nastawionego na ambicje klasy pracującej, nie tylko redystrybucję. Proponował stworzenie publicznego systemu opieki społecznej i zastąpienie podatku spadkowego podatkiem od wartości ziemi. Skończył na czwartym miejscu z wynikiem 10,4%.

Pięć lat później kalendarz wyborczy przyniósł kolejną szansę – Burnham spróbował ponownie, tym razem jako faworyt z programem obejmującym wyższą stawkę podatku dochodowego, renacjonalizację kolei i likwidację kontraktów zero-hour. Wejście do wyścigu Jeremy’ego Corbyna wywróciło jednak układ sił – Burnham zajął drugie miejsce z 19% wobec 59% dla rywala.

Dwie porażki zbudowały mu paradoksalny wizerunek – polityka kompetentnego, ale blokowanego przez wewnątrzpartyjne układy. Dopiero odejście na poziom regionalny otworzyło mu drogę na Downing Street.

Co osiągnął jako burmistrz Wielkiego Manchesteru?

Trzy kolejne wygrane – z wynikami 63, 67 i ponownie 63% – dały Burnhamowi mandat, o jakim inni regionalni politycy mogą tylko marzyć. Sondaże wyborcze przy jego odejściu z ratusza pokazywały ok. 65% aprobaty wśród mieszkańców.

Bilans tych dziewięciu lat nie jest jednoznaczny. Lokalne media chwalą go za postępy w rozwoju gospodarczym i walkę z bezdomnością – Burnham przeznaczał 15% własnej pensji na fundusz wsparcia dla osób w kryzysie. Słabiej wypadało zarządzanie policją, a intensywna zabudowa centrum pogłębiała przepaść między rozkwitającym śródmieściem a peryferyjnymi miastami regionu. Osobnym rozdziałem pozostają śledztwa w sprawie wykorzystywania seksualnego dzieci w Manchesterze, Rochdale i Oldham – raporty z lat 2020-2025 ujawniły poważne systemowe zaniedbania.

Bee Network i reforma transportu publicznego

Najbardziej trwałym osiągnięciem polityka po tych dziewięciu latach pozostaje reforma transportu. Greater Manchester po deregulacji autobusów w latach 80 miał rozproszoną i niespójną sieć komunikacyjną. Burmistrz Wielkiego Manchesteru obiecał przywrócenie kontroli publicznej i słowa dotrzymał – choć nie bez walki sądowej z prywatnymi operatorami, zakończonej wygraną w High Court w 2022 roku. 

W tym samym roku wprowadzono limit ceny biletu na 2 funty za przejazd, a w 2023 roku ruszyła marka Bee Network, obejmująca:

• Jednolite bilety na autobusy i tramwaje
• Wspólną aplikację mobilną
• Zarządzanie trasami i rozkładami przez władze regionu 
• Jednolity wygląd przystanków, pojazdów i oznaczeń 

Komentatorzy nazywają Bee Network najodważniejszym projektem przywracania transportu pod kontrolę publiczną od dekad – i gotowym modelem do zastosowania w skali całego kraju.

Konflikt z Downing Street w czasie pandemii

Jesienią 2020 roku rząd Borisa Johnsona chciał nałożyć na Greater Manchester najwyższy poziom restrykcji covidowych – Tier 3, oferując w zamian skromny pakiet wsparcia finansowego. Burnham odmówił. Stanął przed kamerami i powiedział wprost, że takie granty zepchnęłyby ludzi w biedę gorszą niż sama pandemia.

Negocjacje zamieniły się w otwarty spór transmitowany na żywo. Pełnej kwoty nie wywalczył – z 90 milionów funtów zszedł do 65 – ale zyskał coś cenniejszego. Media ochrzciły go mianem King of the North, a przydomek przylgnął na stałe.

Poglądy polityczne i szanse na przywództwo Partii Pracy

Andy Burnham premier Wielkiej Brytanii plasuje się na umiarkowanej lewicy Labour – daleko od radykalizmu Corbyna, ale na lewo od centrum Starmera. Komentatorzy nazywają to Manchesterismem – wiarą, że regiony powinny wyznaczać kierunek dla kraju zamiast czekać na decyzje stolicy.

Jako premier zapowiedział konkretne zmiany:

• Ogólnokrajowe obniżki cen biletów autobusowych na wzór modelu manchesterskiego
• Stworzenie National Care Service na wzór NHS
• Rozwój No. 10 North, czyli siedziby rządu poza Londynem
• Cięcia w stawkach business rates dla pubów
• Rozbudowa praktyk zawodowych w całym kraju

W polityce zagranicznej zasygnalizował ciągłość poparcia dla Ukrainy. W kwestii UE mówi o powrocie w długiej perspektywie, choć na razie stawia na łagodzenie skutków brexitu.

---