Deficyt budżetowy: co to jest i ile wynosi w Polsce?

Deficyt budżetowy to jeden z najgorętszych tematów politycznych końcówki roku. Ile wynosi i czy jest się czego obawiać?

Co to jest deficyt budżetowy?

Sama w sobie definicja deficytu budżetowego nie jest trudna do wyartykułowania. Jak pewnie domyśla się większość dorosłych Polaków, o deficycie budżetowym mówimy wówczas, gdy w corocznym budżecie państwa (czy jakimkolwiek innym) występuje ujemne saldo. Innymi słowy – wydatków jest więcej niż przychodów.

Deficyt budżetowy a nadwyżka budżetowa

Z życia codziennego wiemy, że zawsze lepiej, jeśli zarabia się więcej, niż wydaje. W kontekście gospodarki państwa mowa wówczas o nadwyżce budżetowej. To oczywiście odwrotność deficytu budżetowego, która jednak… niemal nigdy nie występuje. Absolutnie normalną sytuacją jest ta, w której występuje deficyt budżetowy – choć oczywiście nie może to być deficyt zbyt duży. Najlepszy stan rzeczy jest wówczas, kiedy przychody bilansują wydatki, ale jeśli wydaje się ciut więcej, niż się faktycznie ma – nie oznacza to niczego złego. W gospodarce i biznesie to całkowicie normalna rzecz, która – docelowo – ma prowokować rozwój.

Nadwyżki budżetowe w skali rocznej właściwie nie występują. Jeśli państwo ma jakieś dodatkowe pieniądze – inwestuje je w inne sektory i potrzeby. Zdarza się jednak, że nadwyżki występują terminowo, np. za dany kwartał, gdy gospodarka notuje przyspieszenie z jakiegoś powodu. Co do zasady wyróżnia się dwa rodzaje nadwyżki:

• planowana – którą zakłada się już na etapie tworzenia budżetu
• zrealizowaną – która wynika pod koniec roku budżetowego, a która przechodzi na rok kolejny

Nadwyżki mają działanie deflacyjne (przeciwieństwo inflacji), bo wycofują z obiegu gospodarczego część pieniądza. Mogą jednak zostać wykorzystane do pokrycia kredytów bankowych czy innych zobowiązań lub – co logiczne – wykorzystane do kolejnych inwestycji.

Deficyt budżetu państwa a deficyt sektora finansów publicznych

By rozmawiać o deficycie budżetowym Polski oraz jakiegokolwiek innego kraju, nie sposób nie poruszyć tematu deficytu sektora finansów publicznych. Należy bowiem pamiętać, że budżet państwa to – mniej więcej – tylko połowa środków, które krążą w państwowym systemie finansowym! 

Sektor finansów publicznych to inaczej sektor instytucji rządowych i samorządowych. Określa się skrótowo jako GG – od angielskiego General Government. O ile budżet państwa nie obejmuje samorządów (gminy, powiaty, województwa), ZUS-u, NFZ-u czy większości funduszy pozabudżetowych (np. Bank Gospodarstwa Kapitałowego czy Polski Fundusz Rozwojowy), o tyle GG – już tak. Więcej, w ramach GG liczy się także… budżet państwa. Oznacza to, że sektor finansów publicznych jest holistyczny w analizie. Deficyt budżetowy liczy się gotówkowo, zaś deficyt GG memoriałowo, tj. z uwzględnieniem zdarzeń gospodarczych w okresie, którego dotyczą, niezależnie od tego, kiedy nastąpiła faktyczna zapłata. Deficyt sektora finansów publicznych jest oficjalnym wskaźnikiem unijnym.

Deficyt budżetowy Polski w ostatnich latach

Deficyt budżetowy Polski w ostatnich latach poszedł wyraźnie w górę. Zaczęło się od covidowego 2020 roku, gdy padł rekord 85 miliardów złotych pod kreską. Potem było trochę lepiej, ale od 2023 roku rok w rok idą kolejne rekordy – i tak samo rekordowy będzie deficyt budżetowy Polski w kolejnym roku. W ostatnich 15 latach deficyty były następujące:

Nie jest jednak tak, że deficyt budżetowy prezentuje pełnię kondycji finansów publicznych. Przede wszystkim to tylko połowa funkcjonujących finansów publicznych. Poprzedni rząd dużą część wydatków – głównie po covidzie – przepuszczał poza budżet, np. przez PFR czy BGK. Od 2024 roku (gdy skoczyło do ponad 200 miliardów) wydatki te z powrotem “wklejono” w budżet. Poza tym nagły skok deficytowy wynikał z:

• wzrostu programów socjalnych i podwyżek, np. 800+, utrwalenie 13. i 14. emerytury, podwyżki dla nauczycieli i budżetówki, nowe świadczenia, jak babciowe czy renta wdowia
• wzrostu wydatków na obronność
• obsługi długu publicznego (wyższe stopy procentowe i wydatki wcześniejszych lat zaczęły kumulować się w odsetkach)
• wyższych subwencji dla samorządów
• wydatków powodziowych w 2024
• niższych wpływów z VAT, PIT i CIT (słabsza konsumpcja i niższa inflacja)
• reformy finansowania samorządów – mająca wpływ na powyższe, bo więcej wpływów z PIT i CIT trafia do samorządów właśnie

Budżet na 2027 rok: jaki deficyt zaplanował rząd?

Rząd przyjął projekt budżetu państwa na 2027 rok. Po stronie przychodów widnieje 696,4 miliarda złotych, podczas gdy w wydatkach – 977,6 mld. Deficyt budżetowy wyniesie więc 281,2 miliarda i będzie kolejnym polskim rekordem. 29 września projekt trafił do sejmu. Największą jego część pochłaniają rosnące wydatki na obronność (198 mld) i ochrona zdrowia (274 mld).

Przyczyny i źródła finansowania deficytu budżetowego

Najprościej można rzec, że przyczyną deficytu budżetowego jest wydawanie więcej, niż się posiada. Nie zawsze jest to jednak takie proste, bo – wbrew temu, co się powszechnie uważa – politycy nie są aż tacy głupi i wiedzą, do czego prowadzą ich decyzje. Za główne przyczyny obecnego deficytu budżetowego Polski uważa się:

• wysokie i trudne do ograniczenia wydatki sztywne, jak programy socjalne
• rekordowe wydatki na obronność (w najnowszym projekcie wzrost z 4 do 4,51 procenta PKB)
• wzrost wydatków na ochronę zdrowia
• rosnące koszty obsługi długu publicznego
• spłaty wcześniejszych zobowiązań pozabudżetowych (wykup obligacji PFR i BGK z czasów covidowych obciąża obecny budżet)
• reforma finansowania samorządów
• podwyżki wynagrodzeń w sektorze publicznym
• ograniczona przestrzeń do szybkiego zwiększania dochodów (podwyższone ryzyko weta prezydenckiego)
• brak chęci podwyższania podatków przed wyborami

Jednocześnie rodzi się pytanie, jakie są źródła finansowania deficytu budżetowego?

• głównym sposobem jest sprzedaż skarbowych papierów wartościowych (obligacji i bonów skarbowych)
• kredyty w bankach krajowych i zagranicznych
• prywatyzacja majątku Skarbu Państwa (rzecz rzadka w szerszej skali)
• spłaty udzielonych wcześniej kredytów
• nadwyżki budżetowe z ubiegłych lat
• oszczędzanie

Jak deficyt budżetowy wpływa na dług publiczny?

Na to pytanie można odpowiedzieć krótko: deficyt budżetowy zwiększa dług publiczny. Skoro budżet państwa polskiego regularnie kończy się deficytami, to jakoś je trzeba pokryć. A podstawowym sposobem jego pokrycia są pożyczki, głównie przez emisję obligacji skarbowych. Każda pożyczona złotówka zwiększa dług publiczny. Dodatkowo w kolejnych latach państwo będzie płacić odsetki od całego długu, co może zwiększać wydatki, co może… zwiększać deficyt budżetowy – wywołując tzw. efekt kuli śnieżnej.