Najlepsze ekranizacje polskiej literatury, które musisz zobaczyć!

Dodaj Typelka jako preferowane źródło w Google Nasze artykuły będą częściej pojawiać się w Twoich wynikach →

Najlepsze ekranizacje polskiej literatury do dziś zajmują ważne miejsce w historii naszego kina. Które dzieła literackie doczekały się najlepszego przeniesienia na ekran kinowy?

---

Wierna ekranizacja wybitnego dzieła literackiego często pomaga w zrozumieniu wizji i intencji autora. Z tego powodu często oglądanie filmu było nieodzownym elementem szkolnej analizy najważniejszych powieści w historii polskiej literatury. Na przykład, do dzisiaj popularny frazeologizm “Kończ waść, wstydu oszczędź” brzmi w naszych głowach głosem Daniela Olbrychskiego, który wypowiedział go w ekranizacji “Potopu”. Takich przykładów jest znacznie więcej – Michał Wołodyjowski zawsze będzie miał twarz Tadeusza Łomnickiego, tytułowy “Faraon” Ramzes XIII został ożywiony przez Jerzego Zelnika, a Józef Toliboski zbierający nenufary dla Barbary Ostrzeńskiej (później Niechcic) to scena z “Nocy i dni”, która zyskała status legendarnej dzięki Karolowi Strasburgerowi. Przed nami wycieczka w czasie, w której przejdziemy przez najlepsze ekranizacje dzieł literackich w historii polskiego kina.

Jakie były najlepsze ekranizacje polskiej literatury? [LISTA]

Oto najlepsze ekranizacje polskiej literatury w porządku chronologicznym.

1. “Krzyżacy” (1960), reżyseria Aleksander Ford

Ekranizacja monumentalnego dzieła Henryka Sienkiewicza to jedna z największych superprodukcji, które kiedykolwiek powstały w polskim kinie. Z czasem pojawiły się różne opinie na jego temat, związane m.in. z niewiernym oddaniem fabuły pierwowzoru literackiego i zbyt nacjonalistycznym przedstawieniu wydarzeń z powieści przez reżysera. Fakty jednak nie kłamią – wiele źródeł podaje, że ogólnie film przyciągnął do kin ponad 30 milionów widzów (!), co czyni go absolutnym rekordzistą w historii polskiej kinematografii. Z samego dzieła najbardziej zapada w pamięć zekranizowana z rozmachem scena bitwy pod Grunwaldem, która rozpoczyna się od legendarnego wręczenia dwóch nagich mieczy i odśpiewania przez wojska polsko-litewskie pieśni “Bogurodzica”.

2. “Faraon” (1966), reżyseria Jerzy Kawalerowicz

Parę lat po “Krzyżakach” premierę miała ekranizacja dzieła Bolesława Prusa. Poznajemy w niej historię młodego egipskiego faraona Ramzesa XIII, który walczy z kapłanami o władzę w Egipcie. W główną rolę wcielił się 20-letni wówczas Jerzy Zelnik, dla którego była to trampolina do dalszej kariery aktorskiej. “Faraon” spotkał się z uznaniem krytyków nie tylko w Polsce, ale i poza granicami naszego kraju – świadczą o tym głównie nominacja do Oscara w kategorii film nieanglojęzyczny. Podobnie jak umieszczenie go w 2014 r. przez Martina Scorsese na liście “Arcydzieł polskiej kinematografii”, którą prezentował na festiwalu polskich filmów w USA i Kanadzie.

3. “Lalka” (1968), reżyseria Wojciech Jerzy Has

Pierwsza filmowa adaptacja ponadczasowego dzieła Bolesława Prusa pochodzi z 1968 r. Produkcja spotkała się z mieszanym odbiorem ze strony krytyków, którzy głównie zarzucali reżyserowi przedstawienie głównych bohaterów w zupełnie inny sposób, niż możemy to przeczytać w książce. Inne zarzuty dotyczyły pominięcia problemów społecznych i przesadnego spłycenia głównych bohaterów, których wewnętrzne monologi mają kluczowe znaczenie dla fabuły. Mimo tej krytyki produkcja otrzymała kilka nagród, głównie na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Panamie, gdzie m.in. zdobyła Grand Grix dla najlepszego filmu.

4. “Pan Wołodyjowski” (1969), reżyseria Jerzy Hoffman

Choć “Pan Wołodyjowski” był chronologicznie ostatnią wydaną powieścią zaliczaną do “Trylogii” Henryka Sienkiewicza, to została zekranizowana jako pierwsza. Historia koncentruje się na losach “małego rycerza” Michała Wołodyjowskiego (w tej roli Tadeusz Łomnicki), który po udziale w licznych bitwach próbuje wieść spokojne życie z ukochaną Baśką na Kresach Wschodnich, gdzie jego głównym zadaniem jest chronienie granic Rzeczypospolitej. Spokój nie trwa jednak zbyt długo, bo wkrótce wybucha wojna z Turkami i tytułowy bohater staje na czele obrony Kamieńca Podolskiego.

5. “Wesele” (1972), reżyseria Andrzej Wajda

Choć współczesnym widzom film “Wesele” kojarzy się z twórczością Wojciecha Smarzowskiego, to najwierniejszą ekranizacją dramatu Stanisława Wyspiańskiego pozostaje dzieło z 1972 r. Za jego reżyserię odpowiadał Andrzej Wajda, który przedstawił je z pomocą scenarzysty Andrzeja Kijowskiego. To, co zwraca uwagę w filmie z to m.in. jawność miejsca akcji – w oryginalnym dramacie wiele wydarzeń weselnych odbywało się poza uwagą widza, a w interpretacji kinowej wszystko dzieje się w widocznej przed kamerą sali tanecznej. To sprawia, że w trakcie wesela przenikają się wydarzenia realistyczne i symboliczne, które były wyraźnie rozgraniczone w literackim pierwowzorze. Poza tym w filmie Wajdy m.in. możemy zaobserwować nawiązania do twórczości wielkich polskich malarzy – Józefa Mehoffera i Jacka Malczewskiego. Obraz spotkał się z uznaniem krytyków w całej Europie, o czym świadczą porównania do twórczości Federico Felliniego czy Alaina Resnaisa i nagroda Srebrnej Muszli na festiwalu filmowym w San Sebastian.

6. “Chłopi” (1972), reżyseria Jan Rybkowski

Pierwsza ekranizacja powieści Władysława Reymonta, za którą nasz pisarz otrzymał Literacką Nagrodę Nobla. Początkowo powstała jako czteroodcinkowy serial, który dobrze oddał relacje między mieszkańcami wsi Lipce pełne wewnętrznych konfliktów, dramatów, ale także namiętności i przyjaźni. Trzy lata po premierze serialu polscy widzowie mogli także poznać losy Macieja Boryny i jego rodziny w wersji kinowej.

7. “Potop” (1974), reżyseria Jerzy Hoffman

Film uznawany przez wielu krytyków za najlepszą adaptację w historii naszej kinematografii. Mocnym argumentem na poparcie tej tezy jest życiowa kreacja Daniela Olbrychskiego, który wciela się w Andrzeja Kmicica i idealnie odgrywa jego transformację z awanturnika i buntownika w patriotę gotowego oddać wszystko za ojczyznę w czasie potopu szwedzkiego.

8. “Noce i dnie” (1975), reżyseria Jerzy Antczak

Film, który wiernie oddaje stworzoną przez Marię Dąbrowską sagę rodziny Barbary i Bogumiła Niechciców. Główni bohaterowie muszą sobie radzić na co dzień z różnymi przeciwnościami losu, a ich wewnętrzne sprawy odbywają się na tle sytuacji Polski pod zaborami na przełomie XIX i XX wieku. Rozmach całej produkcji połączony z wiernym oddaniem fabuły zapewniły jej stałe miejsce w historii polskiej kinematografii, czego dowodem są m.in. Diamentowe Lwy, jakie otrzymali w 2015 r. Jerzy Antczak i Jadwiga Barańska, odpowiednio za najlepszy film 40-lecia i najlepszą rolę żeńską 40-lecia. W 1980 r. telewidzowie mogli obejrzeć także rozszerzoną wersję serialową tego filmu.

9. “Ziemia obiecana” (1975), reżyseria Andrzej Wajda

Kolejne arcydzieło w dorobku reżyserskim Andrzeja Wajdy. Ekranizacja powieści Władysława Reymonta opowiadająca o trójce młodych wspólników pochodzących z różnych krajów, którzy postanawiają założyć fabrykę w Łodzi i zbić fortunę na przemyśle włókienniczym. Głównym celem autora powieści było przedstawienie narodzin kapitalizmu i brutalności świata biznesu. Film był nominowany do Oscara w kategorii film nieanglojęzyczny i pamiętamy go do dzisiaj, m.in. ze względu na wybitne role Daniela Olbrychskiego (Karol Borowiecki), Andrzeja Seweryna (Maks Baum) i Wojciecha Pszoniaka (Moryc Welt).

10. “Trędowata” (1976), reżyseria Jerzy Hoffman

Ekranizacja powieści Heleny Mniszkówny, która wiernie pokazuje nierówność klas społecznych w Polsce pod zaborami na przełomie XIX i XX w. W melodramacie poznajemy historię Stefanii Rudeckiej, która zakochuje się z wzajemnością w młodym ordynacie Waldemarze Michorowskim. Związek ma jednak przed sobą mnóstwo przeszkód, głównie ze względu na to, że arystokracja nazywa główną bohaterkę “trędowatą”, a liczne intrygi i szykany prowadzą ostatecznie do jej ciężkiej choroby i tragicznego finału.

11. “Lalka” (1978), reżyseria Ryszard Ber

Serialowa ekranizacja ponadczasowej powieści Bolesława Prusa, która do tej pory uchodzi za jej najwierniejszą adaptację. Poznajemy w niej szczegółowo nieszczęśliwą miłość Stanisława Wokulskiego do Izabeli Łęckiej na tle Warszawy znajdującej się pod zaborem rosyjskim. Serial zapisał się w historii polskiej kinematografii m.in. ze względu na wierne oddanie realiów stolicy Polski pod koniec XIX wieku i role Jerzego Kamasa (Stanisław Wokulski), Małgorzaty Braunek (Izabela Łęcka) oraz Bronisława Pawlika (Ignacy Rzecki).

12. “Nad Niemnem” (1986), reżyseria Zbigniew Kuźmiński

Jedna z klasycznych pozycji w historii polskiej literatury autorstwa Elizy Orzeszkowej także doczekała się ekranizacji. Co ciekawe, ze względu na długość filmu podzielono jego wersję telewizyjną na dwie części trwające odpowiednio 78 i 92 minuty. Dzieło wiernie oddaje fabułę powieści skupioną na historii miłosnej Justyny Orzelskiej i Jana Bohatyrowicza. Najważniejszym wydarzeniem historycznym na tle losów głównych bohaterów jest powstanie styczniowe.

13. “Pan Tadeusz” (1999), reżyseria Andrzej Wajda

Polscy kinomani musieli czekać stosunkowo długo na ekranizację naszej epopei narodowej stworzonej przez Adama Mickiewicza. Było warto, bo Andrzej Wajda wiernie odwzorował patriotyzm bijący z tego dzieła literackiego oraz połączył go z humorem i pięknymi krajobrazami przyrody. W filmie możemy oglądać całą czołówkę polskiego kina z Bogusławem Lindą, Markiem Kondratem, Danielem Olbrychskim i Andrzejem Sewerynem na czele. Do dziś szczególne miejsce w historii naszych filmów zajmuje końcowa scena, w której wszyscy bohaterzy tańczą poloneza do muzyki skomponowanej przez Wojciecha Kilara.

14. “Ogniem i mieczem” (1999), reżyseria Jerzy Hoffman

Dopełnienie filmowej “Trylogii”, w którym głównym wątkiem obyczajowym jest miłość Jana Skrzetuskiego i Heleny Kurcewiczówny, którą próbuje zniszczyć Kozak Jurko Bohun. Wszystko rozgrywa się na tle powstania Chmielnickiego. W filmie Jerzego Hoffmana zwracają uwagę efektowne sceny batalistyczne i ścieżka dźwiękowa, z której do dziś najbardziej pamiętana jest “Dumka na dwa serca” w wykonaniu Edyty Górniak i Mieczysława Szcześniaka.

15. “Przedwiośnie” (2001), reżyseria Filip Bajon

Ekranizacja powieści Stefana Żeromskiego, którą możemy pamiętać m.in. ze słynnego motywu “szklanych domów”. Poznajemy w niej Cezarego Barykę (w tej roli Mateusz Damięcki), który wychowuje się w Baku, jednak postanawia przyjechać do Polski, ojczyzny swoich rodziców, która w 1918 r. odzyskuje niepodległość. Główne motywy ekranizacji to młodzieńczy idealizm, zderzenie oczekiwań z rzeczywistością i pytania o przyszłość Polski, które rodziły się w okresie publikacji powieści.

16. “Quo vadis” (2001), reżyseria Jerzy Kawalerowicz

Na początku XXI wieku zobaczyliśmy adaptację innego dzieła Henryka Sienkiewicza, które zyskało status klasyka polskiej literatury. Film obrazuje prześladowania chrześcijan w starożytnym Rzymie w czasach rządów Nerona. Głównym motywem obyczajowym jest miłość Marka Winicjusza (Paweł Deląg) i Ligii Kalliny (Magdalena Mielcarz). W filmie oglądamy także wielu aktorów dramatycznych z wielkimi zasługami dla rozwoju naszego kina, m.in. Jerzego Trelę, Danutę Stenkę, Franciszka Pieczkę czy Krzysztofa Majchrzaka.

17. “Chłopi” (2023), reżyseria Dorota Kobiela i Hugh Welchman

Z najnowszej historii kina zdecydowanie wyróżnia się kolejna ekranizacja “Chłopów” z 2023 r., w której wykorzystano technikę animacji malarskiej, którą poznaliśmy już w filmie “Twój Vincent” (2017). Postacie poruszają się w niej w formie ożywionego obrazu w stylu Młodej Polski, co daje niezwykły efekt dla widza. Film doceniono m.in. na 26. ceremonii wręczenia Orłów, gdzie dwoje reżyserów otrzymało Nagrodę Publiczności, a L.U.C. został nagrodzony za stworzenie najlepszej ścieżki dźwiękowej.

---

---

Która książka doczekała się największej liczby adaptacji i ekranizacji?

Obecnie trzeba przyznać, że najczęściej ekranizowanym dziełem jest “Lalka” Bolesława Prusa. W przeszłości oglądaliśmy już wersję filmową tej powieści w reżyserii Wojciecha Jerzego Hasa (1968), a dziesięć lat później premierę miała wersja serialowa stworzona przez Ryszarda Bera. Już wiemy, że lista adaptacji powiększy się z dwóch do aż czterech – równolegle i niezależnie od siebie powstają serial dla Netflixa i film fabularny w reżyserii Macieja Kawalskiego. W tej pierwszej produkcji w rolę Stanisława Wokulskiego wcieli się Tomasz Schuchardt, a w tej drugiej – Marcin Dorociński.

Gdzie szukać ekranizacji polskiej literatury?

Serwisy VOD w Polsce oferują dostęp do większości wspomnianych ekranizacji polskiej literatury. Zdecydowanie najwięcej tytułów można znaleźć na platformie TVP VOD, bo przez ostatnie kilkadziesiąt lat dzieła były ekranizowane właśnie na zamówienie Telewizji Polskiej.

Kiedy premiera kolejnej ekranizacji polskiej literatury?

Najbliższe premiery ekranizacji polskiej literatury będą związane z “Lalką”. Na obie produkcje musimy poczekać do drugiej połowy 2026 r. – film Macieja Kawalskiego pojawi się w polskich kinach 30 września, a sześcioodocinkowy serial Netflixa na podstawie tej samej powieści nie ma jeszcze oficjalnej daty premiery. Niewiele później, bo w 2027 r. Netflix zekranizuje kolejny klasyk polskiej literatury – “Noce i dnie”. Szczegóły nie są jeszcze znane – wiemy tylko, że w rolach małżeństwa Niechciców zobaczymy Tomasza Schuchardta i Jaśminę Polak.